Филиал

Ишан Базар «Ақмешіт»

Ишан Базар «Ақмешіт» – Түркістан облысы, Ордабасы ауданы, Аққойлы елді-мекенінде орналасқан тарихи-сәулеттік ескерткіш. Ол 1886–1916 жылдары салынған мешіт алғашында бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін өңірдегі діни және қоғамдық өмір орталығы болған. Ғимарат салдырған дін қайраткерлері – Бұхарада білім алып «ишан» атанған Егемберді қажы мен оның ұрпағы Мәди Қари. Егемберді қажы мешіттің алғашқы имамы ретінде әрекет етіп, оның басшылығымен жанынан медресе ашқан. Ал Егембердінің ұлы Мәди Қари 1886 жылы мешіт құрылысына кірісіп, әрі қаржыландырған. Жергілікті халықтың, әсіресе ақсүйектердің қолдауымен бұл жұмыс шамамен 30 жылға созылған. Мешіттің алғашқы атауы «Күміс мешіт» немесе «Ақмең мешіт», «Ахун мешіті» болған. Жергілікті базар ұйымдастырылғандықтан «Ишан Базар» аталып кеткені де аңыз айтылады.

Аққойлы мешіті жанында бұрын апта сайын жәрмеңке өткен. Демалыс күндерінде қол күресі мен бәйге сияқты ұлттық ойындар ұйымдастырылып, халық мерекелік түрде жиналған. Сол себепті бұл сәулеттік кешен «Ишан Базар» деп аталған. Кейін мешіт «Аққойлы медресесі» деп аталып, әйгілі ақын Нұрлы Нысанбайдың шәкірті шағында осында білім алып, оның құрметіне «Ақын мешіті» деген лақап ат берілген.

Ишан Базар «Ақмешіт» – ерекше сәулеттік шешімі бар монументалды ғимарат. Оның ұзындығы 34 м, ені 20 м, биіктігі 18 м, қабырғалары күйдірілген шаршы кірпіштен тұрғызылған. Ғимарат төбесінде 14 күмбез орналасқан – орталықтағы ірі күмбез, оның айналасында төрт бұрышты бөлменің үстінде шағын күмбездер бар. Жоспарлы шешімі бойынша мешіт екі қабатты, бес аралық (непер) стильде салынған. Үлкен намаз залы (қысқы мешіт) қабырғалары бөлмелерге кең аркалармен жалғасып, имам мен шәкірттерге арналған үй-жайлар бұрыштарда орналасқан. Мешіттің шығыс жағында үлкен күмбезді айван (апан) тұр, оның кірпіш порталдары мен көркем михрабы өсімдік-геометриялық өрнектермен безендірілген.

Ғимараттың жалпы бейнесі Орталық Азия мен Иран сәулет өнерінің үлгісінде өріп кеткен «жама» мешіттері стиліне ұқсас. Ғимарат «намазгох» (мусалла) деп аталатын ерекше түрге жатады – яғни мұнда жылына екі рет құрбан айт пен ораза айтта жамағаттық жиналып намаз оқитын болған. Кең аумағы мен көлемді күмбездері арқылы айт намаздарының орындалуына ыңғайлы келтірілген. Күмбездерді ұстап тұрған құлашалар, өрілген есік-терезе массивтері исламдық декоративті өнер элементтерімен келісті орындалған. Ғимарат Қазақстандағы қалада орналаспаған мешіттердің арасында сирек кездесетін сәулеттік типке жатады.
1960–70 жылдары мешіттің қалпына келуі алға тартушылар жоғары шығып, 1980–90 жылдары құрылысқа алғашқы демеу көрсетілген. 1989 жылы Түркістан қаласындағы шеберлер бастамашылығымен жөндеу жұмысы жасалып, аяқ жағы 2001 жылы кәсіпкер М.Мусаев Өзбекстаннан мықты мамандар мен кірпіш әкеліп, құрылысты аяқтауға өз үлесін қосты. Қазақстан Үкіметі 2004 жылы ықпалымен, Ә.Халилов бастаған шеберлер тобы 2005 жылы жөндеу жұмыстарын аяқтап, ескерткіш қайта құрып пайдалануға берілді.
Қорыта айтқанда, Аққойлы ауылындағы Ишан Базар мешіті – салтанатты күйде сақталып жеткен ерекше ескерткіштердің бірі. Оның құрылысы тарихы, сәулет шешімі мен айналасындағы аңыздар Орталық Қазақстанның тарихи-мәдени мұрасын байыта түскен. Мешіттің салынған жылдары мен оған қатысты деректер көпшілікке жарияланған археологиялық және әдеби деректерде баяндалған, ал кейінгі зерттеулер ғимараттың ескерткіштік маңыздылығын растаған.
2014 жылдан бері жалпы алаңы 217,5 шаршы метрді құрайтын «Ақмешіт» тарихи сәулеттік ескерткіш ғимараты облыстық коммуналдық меншікке қабылданып, «Қажымұқан атындағы облыстық спорт музейі» мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорны теңгеріміне жедел басқару құқығымен бекітіліп беріліп, мәдени-рухани қызметтер атқаруда. Сектор археология, этнография, нумизматика салалары бойынша қор жинастыруда.
2023–2024 жылдары тарихи ескерткіш ғимаратының ішкі-сыртқы бөлігіне «Қазқайтажаңғырту» мекемесі жетекшілігімен қайта қалпына келтіру жұмысы жүргізілді.2026 жылдан бастап ғимарат Түркістан облыстық тарихи өлкетану  музейінің филиалы Ишан Базар «Ақмешіт» болып қабылданды.